چاپ ملخی چیست و چه کاربردی دارد؟

برای چاپ روی متریال‌های مختلف در چاپخانه‌ها از دستگاه‌ها و روش‌های متنوعی استفاده می‌شود. به همین دلیل نیز کاربرد هر کدام از روش‌های چاپی متفاوت است. افرادی که نیاز به چاپ دارند باید ابتدا با انواع روش‌ها و کاربرد آن آشنایی داشته باشند تا بتوانند با توجه به نیاز خود بهترین روش را انتخاب نمایند. برخی از روش‌های چاپی به صورت سنتی هستند و برخی دیگر توسط دستگاه‌های چاپگر دیجیتالی به صورت اتوماتیک انجام می‌شوند. کیفیت و وضوح روش‌های سنتی بسیار بالا نیست و همچنین مدت زمان زیادی برای انجام آنها لازم است. از این رو امروزه بیشتر از روش‌های جدید در چاپخانه‌ها استفاده می‌شود. چاپ ملخی یکی از انواع چاپ‌های سنتی محسوب می‌شود که امروزه استفاده از آن بسیار زیاد نیست. با ابداع چاپ دیجیتال بیشتر روش‌های سنتی منسوخ شدند. با این وجود در برخی از مواقع این روش چاپی به دلیل مقرون به‌صرفه‌بودن بازهم استفاده می‌شود. در گذشته بیشتر برای چاپ روی بسته‌بندی شیرینی‌ها از چاپ ملخی استفاده می‌شد. در ادامه این مقاله قصد داریم تا شما را به طور کامل با این روش چاپی و کاربردهای آن در صنعت چاپ آشنا کنیم. پس با ما تا پایان این مقاله همراه باشید.

چاپ ملخی چیست؟

چاپ ملخی یک روش چاپ سنتی است که تنها قادر به چاپ یک‌رنگ روی کاغذ یا مقوا است. از این روش بیشتر برای چاپ روی کاغذ یا مقوا استفاده می‌شود. با توجه به اینکه روش ملخی روش سنتی است نمی‌توان از آن برای چاپ عکس و طرح‌های گرافیکی پیشرفته استفاده کرد. عملکرد چاپگرهای ملخی مانند دستگاه‌های تحریر است و تنها قادر به چاپ یک رنگ روی سطح مورد نظر هستند. حروف سربی در این دستگاه به جوهر آغشته می‌شوند و سپس روی سطح کاغذ یا مقوا چاپ می‌شوند. برای چاپ هر طرح دیگری به وسیله این روش نیاز است که طرح سربی آن ایجاد شود. دستگاه‌های چاپگر ملخی سروصدای زیادی هنگام چاپ تولید می‌کنند. سرعت این روش چاپی خیلی بالا نیست و برای چاپ در تیراژ بالا گزینه خوبی به شمار نمی‌رود. امروزه از این دستگاه‌ها دیگر برای چاپ استفاده نمی‌شود. به‌طوری‌که چاپگر ملخی تنها در برخی از چاپخانه‌های بسیار قدیمی پیدا می‌شوند. امروزه چاپ‌هایی مانند دیجیتال و چاپ افست بیشترین کاربرد را در صنعت چاپ دارند. به همین دلیل نیز در بسیاری از صنایع برای انجام کارهای چاپی از آنها استفاده می‌شود. روش‌های چاپی مدرن از کیفیت و سرعت بالاتری نسبت به روش‌های سنتی برخوردار هستند.

تاریخچه و علت نام‌گذاری چاپ ملخی

چاپ ملخی یادگار دوران طلایی صنعت چاپ مکانیکی است. این دستگاه برای اولین بار توسط کمپانی مشهور هایدلبرگ آلمان ساخته شد و به دلیل سرعت بالا و مکانیزم خودکارش، انقلابی در صنعت چاپ لترپرس ایجاد کرد. ورود این دستگاه به ایران با یک مشاهده بصری هوشمندانه همراه بود؛ اپراتورهای ایرانی با دیدن حرکت متناوب و سریع دو بازوی فلزی دستگاه که وظیفه برداشتن کاغذ خام و تحویل کاغذ چاپ شده را داشتند، آن را به پرش‌های ملخ تشبیه کردند و از آن زمان، نام "چاپ ملخی" در بازار ایران ماندگار شد.

علت محبوبیت ماندگار این نام تنها جنبه ظاهری ندارد، بلکه به عملکرد "پنجه"‌های دستگاه برمی‌گردد. مکانیزم مکش و انتقال کاغذ در این دستگاه به‌گونه‌ای طراحی شده که با دقت میلی‌متری، کاغذ را در جای خود ثابت می‌کند. این دقت در کنار بدنه چدنی سنگین و جان‌سخت، باعث شده که حتی با گذشت دهه‌ها از تولید آخرین مدل‌های آن، هنوز هم در چاپخانه‌های ظهیرالاسلام و سراسر ایران، صدای ریتمیک و دلنشین این "ملخ‌های آهنی" به گوش برسد.

مکانیزم و طرز کار دستگاه چاپ ملخی (از حروف‌چینی تا فشار)

فرآیند چاپ ملخی بر پایه سیستم لترپرس (Letterpress) استوار است، یعنی انتقال مستقیم مرکب از یک سطح برجسته به روی کاغذ. در مرحله نخست، حروف سربی یا کلیشه‌های فلزی در قالب‌های مخصوص چیده می‌شوند. سپس غلطک‌های منعطف دستگاه، لایه نازکی از مرکب را روی سطح برجسته پخش می‌کنند. در نهایت، با فشار عمودی و ضربه‌ای که بازوی دستگاه وارد می‌کند، طرح یا متن مستقیماً روی بافت کاغذ نقش می‌بندد. این فشار فیزیکی باعث می‌شود که مرکب به عمق الیاف کاغذ نفوذ کند.

آنچه مکانیزم ملخی را متمایز می‌کند، سیستم تغذیه خودکار آن است. برخلاف دستگاه‌های دستی قدیمی، ملخی مجهز به سیستم مکنده (Suction) و دمنده هواست که کاغذها را تک‌تک از روی سینی برداشته و پس از چاپ، در سینی مقابل تحویل می‌دهد. تنظیم دقیق فشار (Pressure) در این دستگاه یک هنر است؛ چرا که اپراتور می‌تواند با کم و زیاد کردن فشار، از یک چاپ سطحی ساده تا یک چاپ برجسته و عمیق (Debossing) را روی کاغذهای کتان یا مقواهای سنگین اجرا کند.

مزایا و معایب استفاده ار روش چاپ ملخی؟

با توجه به تعریفی که از این چاپ ارائه دادیم این روش چاپی جزو روش‌های سنتی است که امروزه دیگر از آن استفاده نمی‌شود. با این وجود این روش نیز مزایا و معایب خاص خود را دارد که دانستن آنها خالی از لطف نخواهد بود. از جمله ویژگی‌های خوب این روش چاپی می‌توانیم به کارکرد آسان و راحت دستگاه چاپگر، استفاده از جوهرهای ارزان قیمت، هزینه نگهداری و استفاده پایین و کم خطر بودن روش چاپی اشاره کنیم. معایب چاپ ملخی نیز شامل موارد زیر است.

• سرعت پایین این روش چاپی باعث شده است که زمان لازم برای چاپ طولانی‌تر شود.
• انعطاف پذیری این روش بسیار پایین است و نمی‌توان به کمک آن طرح‌های رنگی را چاپ کرد.
• هزینه ساخت طرح‌های سربی بالا است و برای چاپ طرح‌های پیچیده اصلاً مناسب نیست.
• امکان استفاده از دو یا چند رنگ وجود ندارد و تنها می‌توان از یک رنگ جوهر استفاده کرد.
• چاپگرهای ملخی هنگام روشن شدن سرو صدای بسیار زیادی تولید می‌کنند. به همین دلیل نیز باعث اذیت شدن اپراتور می‌شوند.
• با این روش چاپی تنها می‌توان حروف و کلمات را روی کاغذ و مقوا چاپ کرد.
• برای تیراژ بالا اصلاً مناسب نیست؛ زیرا نیاز به مدت زمان طولانی برای چاپ دارد.
• کیفیت و وضوح طرح‌های چاپ شده نیز بسیار بالا نیست.
• سرعت چاپ در این روش بسیار کند است و برای کارهای فوری گزینه مناسبی نیست.
• امروزه چاپگرهای ملخی تولید و در بازار به فروش نمی‌رسند. به همین دلیل هنگام خراب شدن این دستگاه‌ها تعمیرات آن‌ها بسیار طول خواهد کشید.

کاربردهای چاپ ملخی

با توجه به معایب و مزایا که این روش چاپی دارد امروزه نیز در برخی از چاپخانه‌ها از آن برای انجام برخی کارهای چاپی استفاده می‌شود. برای استفاده از این روش نیاز است که کلیشه‌های سربی ساخته شود و به کمک آن‌ها چاپ انجام شود. امروزه با توجه به ساخته شدن دستگاه‌های چاپگر پیشرفته استفاده از کلیشه‌ها می‌تواند کاری پر هزینه باشد. به همین دلیل نیز این روش چاپی امروزه بسیار کم مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این وجود برای شماره‌زنی فاکتور فروش یکی از روش‌های متداول و مورد تأیید وزارت مالیات و دارایی است. به همین دلیل برای شماره‌زنی در برخی از مکان‌ها از این چاپگرها استفاده می‌کنند. چاپ ملخی بیشتر برای درج اعداد در بخش بالا سمت چپ یعنی بالاتر از تاریخ صدور استفاده می‌شوند. نمونه‌ها از این چاپ را می‌توان روی فاکتورها فروش مشاهده کرد. معمولاً طرح‌های چاپ شده با چاپ ملخی شماره فارسی و به رنگ قرمز برجسته هستند. یکی دیگر از کاربردهای متداول این روش چاپ استفاده از آن برای درج آدرس، شماره‌تلفن و نام فروشگاه روی بسته‌بندی شیرینی‌ها است. معمولاً در این مواقع از رنگ‌های آبی، قرمز، طلایی یا سیاه استفاده می‌شود.

• شماره‌زنی فاکتورهای رسمی و اسناد مالی (استاندارد دارایی)

حیاتی‌ترین کاربرد ملخی، شماره‌زنی سریال فاکتورهاست. طبق استانداردهای سازمان امور مالیاتی، شماره فاکتور باید به صورت برجسته و با رنگ قرمز (معمولاً) چاپ شود تا امکان جعل یا کپی‌برداری از آن به حداقل برسد. دستگاه ملخی با استفاده از شماره‌زن‌های فولادی، همزمان با چاپ، باعث ایجاد فروپاشی اندک در بافت کاغذ می‌شود که از پشت فاکتور کاملاً قابل لمس است؛ ویژگی منحصربه‌فردی که چاپگرهای لیزری و جوهرافشان توانایی اجرای آن را ندارند.

• چاپ پاکت ملخی؛ ابعاد استاندارد و مزایای اداری آن

پاکت نامه ملخی با ابعاد استاندارد ۱۱ در ۲۲.۵ سانتی‌متر، ستون فقرات مکاتبات اداری ایران را تشکیل می‌دهد. استفاده از دستگاه ملخی برای چاپ لوگو و آدرس روی این پاکت‌ها، ظاهری رسمی و کلاسیک به برند می‌بخشد. به دلیل لبه‌های چسب‌خورده پاکت‌های آماده، دستگاه افست معمولاً در چاپ آن‌ها دچار مشکل می‌شود، اما دستگاه ملخی با مکانیزم تخت خود، به راحتی و با هزینه‌ای بسیار اندک، چاپ روی این پاکت‌ها را با دقت بالا انجام می‌دهد.

• خدمات پس از چاپ: طلاکوب، نقره‌کوب و برجسته‌سازی

در بازار محصولات لوکس، "لمس" به اندازه "دیدن" اهمیت دارد. دستگاه ملخی با نصب سیستم گرم‌کن، به بهترین ابزار برای طلاکوب و نقره‌کوب تبدیل می‌شود. فشار حرارتی این دستگاه باعث می‌شود لایه نازک ورق طلا کاملاً در بافت کاغذ (به‌ویژه کاغذهای بافت‌دار مانند کتان) بنشیند. همچنین برای ایجاد لوگوهای برجسته روی کارت ویزیت یا جلد کتاب، قدرت فشار مکانیکی ملخی هیچ جایگزینی در چاپ مدرن ندارد.

• کاربرد در دایکات و تیغ‌زنی (جعبه‌سازی و بسته‌بندی)

ساخت جعبه‌های کوچک دارویی، آرایشی یا پاکت‌های فانتزی نیازمند برش‌های دقیق و خط‌تا است. در این مرحله، به جای حروف سربی، قالب‌های تیغ‌دار روی دستگاه ملخی بسته می‌شوند. دستگاه به جای چاپ، عمل "تیغ‌زنی" یا دایکات را انجام می‌دهد. این کاربرد برای تیراژهای پایین و متوسط (مثلاً ۱۰۰۰ تا ۵۰۰۰ عدد) بسیار اقتصادی‌تر از دستگاه‌های دایکات بزرگ فکی یا پلاتینی است و سرعت آماده‌سازی بسیار بالاتری دارد.

چرا با وجود تکنولوژی‌های نوین، هنوز از چاپ ملخی استفاده می‌شود؟

پاسخ در دو واژه خلاصه می‌شود: اصالت و امنیت. در دورانی که چاپ دیجیتال همه چیز را تخت و بی‌روح کرده است، خروجی چاپ ملخی دارای "بافت" و "شخصیت" است. این دستگاه برای پروژه‌هایی که نیاز به حس نوستالژیک یا اعتبار بالا دارند، انتخاب اول است. علاوه بر این، هزینه راه‌اندازی بسیار پایین برای کارهای تک‌رنگ و تیراژ محدود، باعث شده تا چاپخانه‌ها نتوانند از این اسب جفت‌پای قدیمی دست بکشند.

در حالی که چاپ دیجیتال و افست با سرعت خیره‌کننده‌ای در حال پیشروی هستند، چاپ ملخی به دلیل تطبیق‌پذیری مکانیکی خود، جایگاهی را تصاحب کرده که تکنولوژی‌های نوری هرگز به آن دست نخواهند یافت. این دستگاه تنها یک ماشین چاپ نیست، بلکه یک ایستگاه چندمنظوره برای خدمات پس از چاپ است. هزینه بسیار پایین راه‌اندازی برای تیراژهای متوسط، عدم نیاز به زینک‌های گران‌قیمت در کارهای تک‌رنگ و قدرت فوق‌العاده در اجرای فرآیندهای فیزیکی مانند شماره‌زنی و پرفراژ، باعث شده تا حذف این دستگاه از چرخه تولید عملاً غیرممکن و غیراقتصادی باشد.

تفاوت کیفیت و بافت در چاپ ملخی نسبت به افست

در چاپ افست، لایه بسیار نازکی از مرکب روی کاغذ قرار می‌گیرد، اما در چاپ ملخی، مرکب با فشار به خورد کاغذ می‌رود. این موضوع باعث می‌شود رنگ‌ها در چاپ ملخی (به‌ویژه در چاپ مشکی) عمیق‌تر و زنده‌تر به نظر برسند. همچنین، اثر فشاری که حروف سربی روی کاغذ می‌گذارند (Inking indentation)، حسی از اصالت و دست‌ساز بودن به محصول می‌دهد که در چاپ‌های تخت افست هرگز دیده نمی‌شود.

تفاوت چاپ ملخی با چاپ دیجیتال

چاپ ملخی و چاپ دیجیتال تفاوت‌های بسیار زیادی باهم دارند. به طوری که با ابداع روش چاپ دیجیتال استفاده از چاپ ملخی به شدت کاهش پیدا کرد. با وجود کیفیت و وضوح بالای چاپ گرهای دیجیتالی همچنان شماره‌زنی روی فاکتورهای فروش به روش چاپ ملخی انجام می‌شود. زیرا شماره‌زنی با چاپ دیجیتال مورد تأیید مأمورهای مالیاتی نمی‌باشد. به همین دلیل امروزه با تمام پیشرفتی که در صنعت چاپ اتفاق افتاده است این روش همچنان کارایی دارد.

   مقایسه هزینه و تیراژ چاپ ملخی با افست دیجیتال

سخن پایانی

به طور کلی می‌توانیم بگوییم که روش چاپ مخلی یکی از روش‌های سنتی است که امروزه از آن استفاده زیادی نمی‌شود. با روی کار آمدن چاپگرهای دیجیتالی چاپگرهای ملخی دیگر تولید و روانه بازار نشدند. عملکرد چاپگرهای ملخی مانند دستگاه تحریر است و تنها برای چاپ حروف مورد استفاده قرار می‌گیرد. به همین دلیل امروزه تنها برای چاپ شماره روی فاکتورهای فروش از آن استفاده می‌شود. ما در این مقاله به طور کامل این روش و کاربردهای آن را بررسی کردیم. اگر بعد از خواندن این مقاله سؤال یا نظری داشتید آن را در قسمت نظرات با ما به اشتراک به گذارید. ما در اسرع وقت به تمامی سؤالات شما پاسخ خواهیم داد.

سوالات متداول

آیا چاپ ملخی هنوز هم برای چاپ فاکتور الزامی است؟

بله، به دلیل نوع شماره‌زنی برجسته و ضربه‌ای که ایجاد می‌کند، فاکتورهای شماره‌زنی شده با دستگاه ملخی مورد تایید اداره دارایی و ضدجعل هستن شماره‌های دیجیتال به راحتی قابل تغییر هستند، اما شماره ملخی بافت کاغذ را تغییر می‌دهد.

تفاوت دستگاه چاپ ملخی با لترپرس چیست؟

در واقع "چاپ ملخی" نامی است که در ایران به دلیل نوع حرکت بازوهای دستگاه به آن اطلاق می‌شود؛ در اصل این دستگاه نوعی از چاپ لترپرس است. پس ملخی یک زیرمجموعه و یک مدل خاص از خانواده بزرگ لترپرس محسوب می‌شود.

آیا می‌توان با دستگاه چاپ ملخی، چاپ رنگی انجام داد؟

این دستگاه برای چاپ تک‌رنگ (معمولاً سیاه یا قرمز) طراحی شده است، اما با تعویض جوهر و شستشوی غلطک‌ها امکان چاپ با رنگ‌های دیگر (پانتون) نیز وجود دارد. البته برای چاپ‌های چهاررنگ (تصویری)، این دستگاه اصلاً گزینه مناسبی نیست.